در شرایطی که کشور با ناترازی انرژی و سایه تهدیدات جنگی روبهروست، به باور من افزایش ظرفیت تولید، بهتنهایی پاسخ کافی نیست. مسئله اصلی این است که انرژی موجود با چه بازدهی به خدمت قابلاتکا تبدیل میشود و در صورت اختلال، چه بخشی از خدمات حیاتی همچنان برقرار میماند. با توجه به گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا درباره جمهوری اسلامی ایران، فرسودگی بخشی از ظرفیت نیروگاهی، فشار تقاضای اوج و محدودیت تأمین سوخت را از عوامل مؤثر بر کمبود برق معرفی کرده است. بنابراین، هر سیاست توسعهای باید بهرهوری و تابآوری را همزمان بسنجد، نه آنکه یکی را جایگزین دیگری بداند. منظور من از بهرهوری انرژی، ارائه همان سطح خدمت با مصرف انرژی کمتر یا ارائه خدمت بیشتر با منابع یکسان است؛ نه صرفاً کاهش مصرف از طریق محدودکردن خدمات ضروری. بهبود بازده نیروگاهها، کاهش تلفات شبکه، بهینهسازی ساختمانها و تجهیزات، و جابهجایی بارهای قابلانعطاف از ساعات اوج، فشار بر تأسیسات و نیاز به سوخت و ظرفیت پشتیبان را کاهش میدهد.گفته اینجانب را آژانس بینالمللی انرژی نیز تأکید میکند که بهرهوری و مدیریت تقاضا، با کاهش بار اوج، به امنیت تأمین برق و کاهش خطر خاموشی کمک میکنند.
اما بهرهوری بدون پدافند غیرعاملِ مبتنی بر مخاطره کافی نیست. اگر یک سامانه بسیار پربازده، به تنها یک مسیر انتقال، مرکز کنترل یا منبع سوخت وابسته باشد، ممکن است در برابر اختلال آسیبپذیر بماند. من پدافند غیرعامل نوین را مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه برای کاهش آسیبپذیری و حفظ تداوم خدمت میدانم: شناسایی گلوگاههای حیاتی، حذف نقاط شکست منفرد، ایجاد مسیرهای جایگزین، حفاظت فیزیکی متناسب با سطح خطر، ایمنسازی سامانههای کنترل صنعتی، و آمادهسازی نیروها و قطعات برای بازیابی سریع. تجربههای بینالمللی نشان میدهد تابآوری یعنی توان آمادگی، تحمل اختلال و بازگرداندن خدمت؛ نه صرفاً جلوگیری از آسیب.
پیوند عملی این دو رویکرد در تأسیسات حیاتی روشنتر است. وقتی مصرف یک بیمارستان، ایستگاه پمپاژ آب یا مرکز ارتباطی بهدرستی بهینه و بارهای ضروری آن از بارهای غیرضروری تفکیک شود، منابع برق پشتیبان میتوانند خدمات حیاتی را برای مدت بیشتری حفظ کنند. در نقاطی که ارزیابی فنی و اقتصادی آن را توجیه میکند، تولید پراکنده، ذخیرهساز و ریزشبکهای که برای کار مستقل از شبکه طراحی شده باشد نیز میتواند تداوم خدمت را تقویت کند. بااینحال، گسترش کنترل دیجیتال باید همراه با حفاظت سایبری و امکان بهرهبرداری اضطراری باشد؛ زیرا هوشمندسازیِ ناایمن، خود میتواند منشأ آسیبپذیری تازه شود.
پیشنهاد کارگروه این است که اولویت سرمایهگذاری در بخش انرژی، با ارزیابی مشترک بهرهوری و تابآوری تعیین شود: میزان کاهش مصرف و بار اوج، ساعات تداوم خدمات حیاتی هنگام اختلال، زمان بازیابی و وابستگی هر خدمت به یک گلوگاه، همگی باید سنجیده شوند. به این ترتیب، حفاظت از زیرساختها هزینهای جدا از بهرهوری تلقی نمیشود؛ بلکه بخشی از طراحی یک نظام انرژی کارآمدتر، ایمنتر و مقاومتر خواهد بود.